DİSFAJI (YUTMA GÜÇLÜĞÜ)
Yutma eylemi anne karnındayken başlayan ve hayat boyu devam eden kompleks bir davranış paternidir. Yutma fonksiyonu, yaşamsal faaliyetlerin devamlılığı için gerekli olan beslenme ihtiyacının doğal akışında gerçekleşebilmesi için gerekli olan ve besinlerin ağızdan mideye taşınmasını ifade eden sürece verilen isimdir.
Yutma fonksiyonu yaşamsal olduğu kadar hayat kalitemizi de önemli düzeyde etkileyen bir olgudur. Yutma eylemi ardışık olarak gelişen bir dizi seri hareketten oluşur. İstemli ve refleksif olacak şekilde gerçekleşen bir motor davranıştır. Yutma eyleminin bozulması durumu tıp literatüründe disfaji olarak adlandırılır.
Yutma eylemi sırasında besinler temel olarak ağız, farenks ve özofagustan geçerek mideye ulaşır. Disfaji sorunu yaşayan kimseler ağızdan aldıkları besinin mideye transferi konusunda zorluk yaşarlar. Yutma fonksiyonu başlıca 3 faz olarak incelenir.
ORAL FAZ
Yutma fonksiyonu ilk olarak ağız ile başlar. Oral fazda yiyecek ağızda çiğneme ve tükürük salgısı ile bolus haline getirilir. Ağza alınan besin dil yardımı ile ağız içerisinde hareket ettirilir ve dişler ile mekanik olarak ezilir, tükürük salgısı ile birleşerek sindirime başlanılır. Çiğneme kasları çene eklemini hareket ettirerek çiğnemeyi sağlayan 4 adet kastır. Bunlar
-masseter kası
-Temporal kası
-medial ve lateral pterygoid kaslarıdır.
Bu kasların innerve edilmesinde, güçsüzlüğünde ve/veya koordine edilmesinde yaşanabilecek bir problem çiğneme fonksiyonunu etkileyebilir. Parçalanan ve öğütülen besinler dil, dudaklar ve yanaklar yardımı ile dil sırtında toplanarak sert damağa doğru itilir.
Bu hareket yutmayı tetikleyen reflekslerden biri olan palatal refleksi harekete geçirir ve farengeal faz başlar. Besinin faringeal bölgeye doğru hareketlenmesi ile birlikte yutma refleksi tetiklenir. Bu fazda yaşanan bir sorun da yiyeceklerin ağızda tutulmasında, çiğnenmesinde ve veya ağız içerisinde hareket ettirilmesinde sorun yaşanabilir. Oral fazda gelişen probleme bağlı olarak yiyeceklerin ağızdan sızıntı şeklinde dökülmesi, salya kontrolü konusunda problem yaşanması örnek olarak verilebilir.
FARENGEAL FAZ
Farengeal faz bolus haline gelen besinin yemek borusuna giriş yolu olup içinde koruyucu tepkilerinde olduğu çok fazla fizyolojik hareket örüntüsünü içerir. Farengeal fazda besinin özofagusa ulaştırılması, nazal kavite ve hava yolunun kapatılması yutma fonksiyonunun doğru ve tam gerçekleşmesi açısından önemlidir.
Farengeal fazda dil kökü geriye doğru çekilir ve farenks duvarı da dil köküne doğru kasılır. Hiyoid kemik yukarı ve ileri doğru hareket eder. Bu durumda bolusa gerekli basınç uygulanmış olur ve bolus hava yoluna girmeden üst sfinktere doğru hareket eder. Hiyoid kemiğin öne ve yukarı hareketi larenkste de ileri ve yukarı bir hareket sağlar, ses tellerinde kapanma gerçekleşir. Larenks bu hareketi gerçekleştirirken epiglot da aşağı iner ve ses kıvrımlarının üzeri kapanır. Bu sayede hava yolu korunur
Farengeal faz esnasında yumuşak damağın yukarı kalkması bolusun nazofarenkse kaçışını engellenir, aynı zamanda hava yolu kapanır, solunum durur,
Yiyecek veya sıvının yutma eyleminden önce, yutma sırasında veya yuttuktan sonra hava yoluna geçmesi aspirasyon olarak adlandırılır. Bolus ses tellerinin üzerinde kaldığında ise penetrasyon olarak adlandırılır. Farengeal fazda yaşanan bir sorun aspirasyon, penetrasyon ve veya nazal kaçağa sebep olabilir.
ÖZOFAGEAL FAZ
Özofagus üst özofageal sfinkterden alt özofageal sfinktere kadar uzanan tübüler bir yapıdır. Yutmanın bu fazında bolus üst özafegeal sfinktere geldiğinde alt özofageal sfinktere doğru peristaltik hareketler ile ilerleyerek mideye ulaşmış olur. Bu fazın başlamasıyla dil, hiyoid kemik, larenks, farenks kasları ve velum eski pozisyonlarına dönerler ve dinlenme durumuna geçerler.
Yutma sürecini tanımlayan bu fazları net bir şekilde birbirinden ayırabilmek zordur. Bir fazın başlaması, diğer fazın bittiği anlamına gelmez. Dolayısıyla iç içe geçen bu süreçlerin daha iyi anlaşılabilmesi için bütüncül bir bakış açısı ile yaklaşmak gerekir.
Disfaji belirtileri tipik olarak şu şekildedir :
Yutma sırasında ağrı ve acı hissetme
Besinlerin boğaza ve göğüse sıkıştığını hissetme
Kusma
Kilo kaybı
Yutma sırasında öksürme
Ses kısıklığı
Akciğer enfeksiyonları
Disfajinin sebepleri şu şekilde sıralanabilir:
1)Nörolojik
Sinir sistemi hastalıkları, serebrovasküler olay, kafa travmaları, beyin tümörleri, alzheimer , demans
Serebral korteks, bazal ganglia, beyin sapı, serebellum ve bazı kranial sinirlerde oluşan hasarlar sonucu disfaji gelişebilir.
2) Baş- boyun- göğüs bölgesine yönelik darbeler \baş boyun özofagus kanserleri
3) İnfeksiyon\ iritasyon
4) Neonatal anomaliler (dudak yarığı vb)
5) Reflü
Disfaji rehabilitasyonunda yutma fonksiyonu ile ilgili bütün anatomik yapıların fonksiyonlarını ve işlevselliğini detaylıca değerlendirmek uygun ve etkili bir rehabilitasyon programının ilk aşamasıdır. Problemin hangi aşamada ve neden kaynaklandığının tespit edilebilmesi için kapsamlı bir değerlendirme yapılmalıdır. Değerlendirme kapsamında klinisyen uygun görürse aletsel değerlendirme talep edilebilir. Aletsel değerlendirmede altın standart modifiye baryum ile yapılan videofloroskopi çalışmasıdır. Yutma esnasında eş zamanlı olarak görüntü alınabildiği için yutma fonksiyonu sırasında görev alan yapıların işleyişi, aspirasyon-penetrasyon bulgusu, yutma refleksinin tetiklenmesinin görüntülenmesi gibi birçok parametrenin detaylı değerlendirilme olanağını sağlar.
Diğer aletsel değerlendirme çalışmalarından biri fiberoptik endoskopik yutma çalışmasıdır. Yutma fonksiyonunun farengeal fazı değerlendirilir.
Yutma fonksiyonu ile ilgili yapılan kapsamlı değerlendirme sonucunda uygun bir müdahale programı hazırlanır. Disfaji rehabilitasyonunun amacı yutma güvenliğini ve verimliliğini arttırmak için uygun tedavi planı oluşturmaktır. Hastanın yeterli beslenmesini ve hidrasyonunu güvenli bir şekilde desteklemek ve nihayetinde oral alıma geri dönmesini sağlamak birincil hedeftir. Bu bağlamda hastaya uygun diyet modifikasyonu uygulanarak hastanın tolere edebildiği kıvamlar ile oral alımın devamlılığı ve güvenliği sağlanır. Hastanın hangi kıvamları ağız yolu ile güvenli bir şekilde yutabildiği tespit edilir ve oral yol ile sadece tolere edebildiği besinler ve kıvamlar verilir,tolere edemediği besinlerin ağız yolu ile verilmesi ertelenir; bu uygulama ile aspirasyon riskinin düşürülmesi ve oral alımın güvenliğinin artması hedeflenir.
Beslenme sırasında hastaya uygun olarak belirlenen postural teknikler ile aspirasyon ve rezidüyü (kalıntı) azaltmak, bolus akışının miktarını kontrol etmek ve havayolunun korunması için uygun postural teknikler kullanılır. Bu teknikler ile hastanın güvenli şekilde ağız ile beslendiğinden emin olunur.
Değerlendirme sırasında belirlenen ve yutma bozukluğuna sebep olan yapılara ilişkin fonksiyon gücü ve kaybına bağlı olarak planlanan oral motor egzersizler, duyusal uyarım için oral sensory motor uyarımı, yutma manevraları ve yutma egzersizleri, uygun kinezio bantlama teknikleri gibi uygulamalar ile disfaji rehabilitasyonu planlanır.
Bize Ulaşın!
Yutma güçlüğü kişinin hayatını ciddi anlamda etkilemektedir. Bu nedenle yutma güçlüğü yaşıyorsanız veya sevdikleriniz yutma güçlüğü yaşıyorsa telefon numaramız ya da internet sitemizden bizlere ulaşabilir ve bilgi alabilirsiniz !